25_n1878437_big

Эркин иқтисодий ҳудудларда инвестицион муҳит хусусиятлари

Режа:

  • ЭИҲда қўлланиладиган имтиёзлар турлари
  • Оффшор ҳудудлар ва уларнинг турлари
  • Хорижий инвестициялар ҳаракатланишида оффшор ҳудудларнинг роли
  • Оффшор ҳудудларининг мамлакатлар иқтисодиётига ижобий ва салбий таъсири

Калит сўзлар: ташқи савдо имтиёзлари, солиқ имтиёзлари, молиявий имтиёзлар, маъмурий имтиёзлар, тансчегаравий молиявий оқимлар, оффшорлар, қулай солиқ муҳити, божхонарежими,экспроприация хатари, солиқ юки

1.1.          ЭИҲда қўлланиладиган имтиёзлар турлари

 

Турли кўринишдаги эркин иқтисодий худудларнинг ўхшаш томонларидан бири тадбиркорлар учун молиявий ва божхона, солиқ имтиёзлари,шунингдек  умумий режимга нисбатан устунликларга эга бўлган  қулай инвестицион иқлимни мавжудлигидадир. Турли кўринишдаги ЭИХда имтиёз ва рағбатлантиришлар ўзларининг баъзи жиҳатлари билан фарқ қилади. Бундай имтиёзларни тўртта асосий гуруҳга ажратиб ўрганиш мумкин:

— Ташқи савдо имтиёзлари. Бунга алоҳида  божхона-тариф режими кириб (экпорт-импорт божларини камайтириш ёки бекор қилиш) унда ташқи савдо операцияларини амалга ошириш тартиб) лари  соддалаштирилади.

— Солиқ имтиёзлари. Бунда фаолиятнинг маълум кўринишлари солиқ имтиёзлари орқали рағбатлантирилади. Бу имтиёзлар солиқ базаси (даромад, мулк киймати ва х.к.лар) ва шунингдек унинг таркибий қисмлари (амортизация ажратмалари, иш ҳақига ҳаражат,транспорт), солиқка тортилишдан доимий ёки вақтинчалик озод қилинади.

— Молиявий имтиёзлар. Ўз ичига турли шаклдаги субсидияларни олади. Уларга коммунал хизматларнинг арзонлиги, ер майдонлари ва ишлаб чиқариш бинолари учун ижара ҳақини камайтириш, имтиёзли кредитлар киради.

— Маъмурий имтиёзлар. Бунга корхоналарни рўйхатдан ўтказиш ва хорижий фуқароларни кириб-чиқишларини енгиллаштириш, шунингдек  хизматлар кўрсатиш мақсадида маъмурият томонидан махсус худудларни ажратилиши киради.

5.2. Оффшор ҳудудлар ва уларнинг турлари

Эркин иқтисодий оффшор ҳудудлар деб махсус солиқ имтиёзларига эга бўлган ҳудудга айтилади. Бундай ҳудудларни баъзан чет эл инвестициялари ва солиқ имтиёзлари қўлланиладиган ҳудудлар ҳам деб айтиш мумкин. Маълумки, жаҳон мамлакатларида солиқ тизими бир-биридан кескин фарқ қилади. Масалан, Швецияда компания фойдасининг 63-65% солиққа тортилса, АҚШнинг Делавер штатида эса олинадиган фойда миқдоридан қатъий назар 400 АҚШ долларини ташкил этади. Шунинг учун ҳам ҳар қандай компания рўйхатга олиниши даврида солиққа тортилиш шароитларга қараб икки турга (оддий ва оффшор компанияларга) бўлинади.

Жаҳон хўжалигида оффшор тадбиркорлик компаниялар ўзининг ривожланиш хусусиятлари билан қуйидаги турларга бўлинади:

  • банк-оффшор марказлари;
  • савдо-оффшор компаниялари;
  • суғурта-оффшор кептик компаниялари;
  • инвестиция-оффшор компаниялари;
  • туристик ва рекреацион ҳудудлар.

Бундай компаниялар иқтисодиётда бир қатор имтиёзларга эга бўлиб улар биринчидан, солиқ ставкаларининг минимал миқдори, иккинчидан маъмурий назоратнинг юмшоқлиги ва ҳисоботларни топшириш муддатларини узоқлиги, учинчидан оффшор компаниялар фаолиятининг конфиденциаллиги, сир сақланиши ва бошқалар ҳисобланади.

Оффшор зонаси  (оффшор қирғоғидан) — давлатнинг ёки унинг бир қисми бўлган норезидент-компаниялар учун махсус имтиёзли рўйхатга олиш, лицензиялаш ва солиққа тортиш тартиби мавжуд бўлган ҳудуд бўлиб, одатда, уларнинг тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш бу давлатдан ташқарида амалга оширилади.

Оффшорпорация имтиёзли солиққа тортиладиган, рўйхатга олинган мамлакат ҳудудида хўжалик юритувчи субъектнинг муайян турларига ва иқтисодий фаолиятни чеклашга эга бўлган мамлакатда рўйхатдан ўтган компания ҳисобланади. Оффшор ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширишга рухсат беради, фақат рўйхатдан ўтган жойда тўланадиган йиллик тўловни амалга оширади.

Жозеф Стиглиц каби иқтисодчилар томонидан илгари сурилган мулоҳазаларга кўра, оффшор ҳудудларнинг мавжудлиги глобал муаммодир[1]. Уларнинг жаҳон хўжалигида фаолият олиб бориши иқтисодий жиноятлар кўпайишида муҳим омил эканлиги назарда тутилади.

Аммо давлатлар ҳамда олимларнинг оффшор ҳудудларни ёқламайдиган фикр ва мулоҳазалари ҳамда таклифларига қарамасдан, жаҳон хўжалигида ҳали-ҳануз бундай ҳудудлар фаолият олиб боради.

Оффшор зонасининг жозибадор хусусиятлари қуйидагилардан иборат:

  • норезидентларни рўйхатдан ўтказиш жараёни соддалаштирилади ва жадаллаштирилади, унда оддий рамзий сумма тўланади (масалан, Панамада компания асосчиларини кўрсатиш шарт эмас, ҳар йилги қайта рўйхатдан ўтказиш учун бир оз миқдор тўланади);
  • жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи ставкалари паст бўлган ҳолларда норезидент томонидан тўланади;
  • оффшор компаниялар фаолиятининг махфийлиги кафолатланади, улар давлат назоратдан озод қилинади[2].

Миллий бизнесни ҳимоя қилиш учун оффшор компанияларни оффшор ҳудуднинг ўзида бирон бир тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш таъқиқланади. Оффшор зонасининг асосий даромади рўйхатга олиш ва қайта рўйхатдан ўтказиш тўловлари, солиқ тушумлари, оффшор компанияларнинг ўзларининг доимий миссиялари (котибият идоралари) бўйича хизмат кўрсатиш харажатларидан келиб чиқади. Офис ходимлари учун қуйидагилар киради: биноларни ижарага бериш, алоқа, электр энергияси, турар жой ва овқатланиш, транспорт, дам олиш, иш ҳақи ва баъзи ижтимоий тўловлар (масалан, даволаниш учун тўловлар ва бошқалар).

Кўпгина оффшор ҳудудларда маҳаллий аҳолининг котибият бюросида мажбурий ишга жойлашиши талаб этилади, шу билан иш билан таъминлаш муаммоси ҳал этилади. Компаниялар учун импорт қилинадиган ускуналар, транспорт воситалари ва материаллар божхона тўловларидан озод қилинмайди. Битта оффшорда рўйхатдан ўтган норезидент фирмалар сони бир неча ўн минглабга етиши мумкин.

Оффшор зоналарида фаолият кўрсатадиган компаниялар асосан ўрта ёки йирик корхоналар вакиллари ҳисобланади. Кичик корхоналар учун оффшор компанияларни рўйхатга олиш ва уларга хизмат кўрсатиш жуда қимматга тушади, шунинг учун улар ўз мамлакатларида фаолиятни ташкил қилиш учун кўпроқ фойда олишади. Оффшор зоналари махсус иқтисодий зоналарнинг хизмат кўрсатиш зоналари кичик тизимидир.

Классик оффшор зоналари классик ЭИҲдан қуйидагилар билан фарқ қилади:

ЭИҲда  фаолиятни амалга ошириш мумкин, лекин оффшорларда эмас;

ЭИҲда резидент мавқеъини олиш мумкин, аммо оффшорда норезидент сифатида қайд этилади;

оффшорларда фаолият миқёсидан қатъи назар, йиллик тўловни тўлаш етарли, СЭЗда эса улар ҳали ҳам барча солиқлар ва тўловларни тўлайди, яъни компанияларнинг иқтисодий кўрсаткичлари ва тўланадиган солиқлар ўртасидаги муносабатлар мавжуд.

Ўртача солиққа тортиш ва классик оффшор мамлакатлар ўртасидаги фарқ қуйидагича:

  • Ўртача солиққа тортилган мамлакатлар одатда классик оффшор компанияларга нисбатан кўпроқ шаффофдир (улар махфийлик, молиявий қонунбузарликларга кам эътибор бериш ва бошқалар);
  • Ўртача солиққа тортилган мамлакатлар кўпинча икки томонлама солиққа тортишнинг олдини олиш бўйича икки томонлама битимларни имзолайдилар, шунда ҳам классик оффшор компаниялар йўқ.

Фарқли жиҳатлари:

  • мўътадил солиққа тортилган мамлакатлар — кўплаб ривожланган давлатлар амалиёти, унда юқори солиқларга эга бўлган, имтиёзли солиқ режими бир қатор тадбирларга (қуруқлик ва оффшор мамлакатлар деб аталадиган) амал қилади;
  • солиқ соҳаси (классик оффшоре) — оффшор ташқарисида ўз бизнесларини юритиши керак бўлган хорижий норезидент компаниялар учун имтиёзли солиққа тортиш (классик оффшор компанияларнинг ўзига хос хусусияти);
  • Солиқ оазислари — мамлакат ҳудудида ўз ҳудудида ўз бизнесини юритиши керак бўлган корхоналар учун имтиёзли фаолиятни юритишни таъминланадиган ички оффшорлар. Кўпинча соликни оптималлаштирадиган солиғи бўлган мамлакатдаги компаниялар томонидан ишлатилади.

Солиқ гаванналари солиқ ва бошқа имтиёзлар бериш йўли билан чет элдан кредит маблағларини жалб қилиш сиёсатини олиб борадиган кичик давлатлар ва ҳудудлардир. Одатда, бу Европанинг кичик давлатлари, ривожланаётган мамлакатлар ёки ривожланган мамлакатлардан ажратилган ўз-ўзини бошқарадиган ҳудудлардир. Чет эл сармояларини жалб қилиш учун яратилган эркин иқтисодий зоналарда, шунингдек солиқ маъмуриятлари белгилари бўлган муайян маъмурий тузилмаларда ҳам худди шундай шароитлар мавжуд. Баъзан солиққа тортишнинг қисқариши фақат маълум даромад турларига нисбатан қўлланилади. Люксембургда банклар учун имтиёзли солиқ режими мавжуд; Швейцарияда ва Лихтенштейнда — холдинг, воситачи ва савдо компаниялари учун; Багам оролларида  — даромад солиғи йўқ.

Солиқ тизимларида оффшор солиқ имтиёзларидан фарқли ўлароқ, нафақат хорижий, балки маҳаллий компаниялар ҳам кенгайиб бормоқда. Панама, Коста-Рика, Либерия, Бермуда, Кайман ороллари, Багамадаги ва бошқа кўплаб солиқ тўловчилари мавжуд. Дунёда 70 дан ортиқ солиқ гаванналари мавжуд.Солиқ тизимларида рўйхатдан ўтиш жараёни имкон қадар соддалаштирилади: устав капиталининг энг кам миқдори одатда белгиланмаган, фирмалар эгаларининг идентификаторлари ошкор қилинмайди. Айрим солиқлар базасида мулк эгаларининг номини ошкор қилмаслик, шунингдек, ташувчининг акцияларини бериш имкониятини ҳам беради.

Солиқ тизимларида валютани экспорт қилишда чеклов йўқ. Фирмалар бирон-бир хорижий банкда ҳар қандай валютада депозитларни очиш, ҳеч қандай чекловларсиз бирон-бир валютада тўловларни амалга оширишлари мумкин. Компанияни бошқариш учун жуда соддалаштирилган тартиб. Баъзан шартли бошқарув бу ҳолатда «котиба фирмаси» томонидан амалга оширилади.

Молиявий омонатларда йирик монополиялар холдинг компаниялари шаклида ўз филиалларини ташкил қилишни афзал кўришади, бунинг натижасида улар қўшимча фойда олади ва шунинг учун рақобатбардош устунликка эга. Даромадни яшириш учун кенг имкониятлар трансмиллий корпорацияларнинг кенг тарқалишига сабаб бўлди. Уларнинг ишлаб чиқариш ва сотиш тармоғининг халқаро тармоғига таяниб, улар солиқларни юқори солиқларга таҳдид солмайдиган мамлакатларга ўтказишга қодир.

5.2. Хорижий инвестициялар ҳаракатланишида оффшор ҳудудларнинг роли

Сўнгги 20 йил ичида анъанавий оффшорлар жаҳон капитали ва бошқа активлар ҳаракатида улкан рол ўйнамоқда. Анъанавий оффшорлар деганда инвестор-корпорацияларга ва хусусий шахсларга нафақат махсус паст солиқли ёки солиқсиз режимни тақдим этувчи, балки тадбиркорлик ва капитални бошқариш учун бошқа қулай шароитларни ҳам яратувчи ҳудудлар тушунилади. Энг аввало, бу компанияларни рўйхатдан ўтказиш ва фаолият юритишининг соддалаштирилган шароитлари, улар фаолияти тўғрисидаги маълумотларнинг нисбатан ёпиқлиги. Ҳозирги кунда 40-45 та анъанавий оффшорлар мавжуд, улар билан бевосита боғланган мамлакатларни ҳисобга олганда эса уларнинг сони 100 тага тенг. Айрим маълумотларга кўра 90-йилларда оффшорлар умумий жаҳон бойлигининг 20 % ни назорат қиларди, уларда ташқи банк активларининг 22 % жамланган эди[3]. 2006 йилда эса оффшор ҳудудларда жаҳон пулларининг 60 % жамланган, ушбу ҳудудлар орқали молиявий трансакцияларнинг ярмига яқини амалга оширилади.[4]

ЭИҲларнинг барқарор ривожланишини таъминлаш мақсадида хориж сармоясини қабул қилаётган мамлакат қулай инвестицион муҳит яратиш, кам даражадаги солиқ йиғимларини белгилаш асосида самарали давлат хизматларини таклиф этади[5].

Бевосита хорижий инвестициялар (БХИ) ҳаракатланишида оффшор ҳудудларнинг роли ЮНКТАДнинг жаҳон инвестициялари тўғрисидаги маърузасида акс эттирилади. Бу ерда барча оффшор ҳудудлар кўрсатилмайди. Бундан ташқари, БХИ ушбу юрисдикцияларда амалга ошириладиган молиявий оқимларни бир қисмини, баъзан жуда кам қисмини ташкил қилади. Шунга қарамай, бу маълумотлар ҳам БХИ ҳаракатланишида айрим оффшорларнинг тутган улкан ўрнини кўрсатади. 1990-2000 йилларда деярли барча оффшор юрисдикцияларида БХИларнинг кўплаб ҳажмларда кириб келиши ва чиқиб кетиши кузатилади. 1990-2006 йилларда Британия Виргиния оролларида тўпланган БХИ 562 марта, Кайман оролларида – 25,5, Бермуд оролларида – 7,1 марта ошди; Гонконгда 17,1 марта, Сингапурда – 6,9 ва Панамада – 5,6 марта ўсиш кузатилади. Бу маълумотлар хорижий активларнинг ўсишидан ташқари у ерда рўйхатдан ўтказилаётган компаниялар бизнесини диверсификация қилишни кучайиш тенденциясини ҳам кўрсатади. Олиб чиқилаётган инвестицияларнинг янада юқори ўсиш суръатлари ҳам бундан далолат беради. Лекин уларнинг ҳажми хозирча тўпланган БХИ ҳажмидан анча камдир. Хорижга капитал олиб чиқиш учун илгари оффшорларга жойлаштирилган турли молиявий активлардан фойдаланилади, махсус инвестицион компаниялар ва жамғармалар ташкил этилади.

Солиқ солиш даражасига кўра мамлакатларнинг таснифи. Европанинг солиқсиз мамлакатлари.

Оффшорлар шубхасиз солиқ рақобатида катта устунликларга эга. ПриcеWатерҳоусе-Cооперс аналитик компания ва Жаҳон банки рейтингига кўра, умумий солиқ иқлими бўйича дунё мамлакатларининг биринчи йигирматалигида етакчи ўринларни оффшор юрисдикциялари ва улар жойлашган мамлакатлар эгаллайди. Қулай солиқ муҳити бўйича дунёнинг биринчи йигирматалигига етакчи Европа мамлакатлари (оффшор солиқ режимларининг айрим унсурлари қўлланиладиган Буюк Британиядан ташқари), шунингдек АҚШ ва Япония кирмайди.

5.3.Оффшор ҳудудларининг мамлакатлар иқтисодиётига ижобий ва салбий таъсири

Оффшорларнинг жаҳон иқтисодиётига ижобий таъсирларига қуйидагиларни киритиш мумкин:

  • трансчегаравий молиявий оқимларнинг фаоллашиши ва халқаро кўламда молиявий активлар айланмасини тезлашиши, молия бозорлари ривожланишига кўмаклашиш, инвестицияларни диверсификация қилишга ва кредит ресурсларга эришишни кенгайтиришга шароитлар яратиш;
  • умумий солиқ юкини камайтиришга ундаш ва шу асосда глобал иқтисодиётда иқтисодий фаолликни рағбатлантириш;
  • экспроприация хатарини камайтириш ва мулкчилик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун шароитлар яратиш, бу ўз навбатида, энг аввало донор-мамлакатларда иқтисодий ўсишнинг ошишига олиб келиши мумкин;
  • оффшорлар жойлашган мамлакатларнинг ривожланишига кўмаклашиш ва бунинг натижасида умуман жаҳон иқтисодиётининг уйғун ривожланишига ёрдам бериш;
  • эгилувчан ривожланиш стратегияларидан фойдаланиш ҳисобига компанияларнинг миллий ва глобал даражада рақобатбардошлигини ошириш.

Оффшорларнинг салбий томонларига одатда қуйидагилар киритилади:

  • оншор (донор) мамлакатларнинг даромадларини камайтирувчи ғирром солиқ рақобати;
  • оффшор ҳудудларда капиталнинг, энг аввало чайқовчилик капиталининг катта ҳажмда тўпланиши мумкинлиги оқибатида жаҳон иқтисодиёти ва молиясида беқарорлик унсурини яратиш;
  • капиталнинг чиқиб кетишига кўмаклашиш;
  • яширин иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш;
  • донор-мамлакатларда бандликнинг пасайиши;
  • алоҳида компанияларга оқланмаган рақобат устунликларини бериш;
  • донор-мамлакатларда ижтимоий фикрда солиқлардан қочишни салбий баҳолаш билан боғлиқ бўлган ноқулай ижтимоий вазият.

Эркин иқтисодий ҳудудларнинг ташкил этилиши товар ишлаб чиқарувчилар ва тадбиркорлар фаолиятида ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб ҳисобланади. Чунки эркин иқтисодий ҳудудларнинг ташкил этилиши билан товар ишлаб чиқарувчилар ўзларининг ишлаб чиқарган маҳсулотларини халқаро майдонда сотиш ва ўзлари учун керакли бўлган маҳсулотларни воситачиларсиз сотиб олиш имкониятига эга бўлади. Тадбиркорлар эса белгиланган солиқ ва божхона имтиёзларидан кенг фойдаланиб, ўтказиладиган ҳисоб-китобларда, яъни миллий валюталар бозорининг шаклланиши ва ривожланиши учун муҳим аҳамият касб этади.

Эркин иқтисодий худудларни  ташкил қилиниши ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан  фойдалидир. Бу худудлар кўплаб иш ўринлари ташкил қилишда, халқаро товар айирбошлашни жонлантиришда, ташқи савдо натижаларини яхшилайди, илмий-ишлаб чиқариш салоҳиятини оширишда муҳим аҳамиятга эгадир.

Назорат учун саволлар

  1. ЭИҲларнинг жозибадорлигига таъсир этувчи омиллар?
  2. ЭИҲда солиқ сиёсати, қўлланиладиган солиқ имтиёзлари?
  3. ЭИҲларда меҳнат муносабатларининг тартибга солиниши?
  4. ЭИҲларда валюта конвертацияси-инвестицион жозибадорликнинг муҳим омили сифатида?

[1]  Дж.Стиглиц. Глобализация: тревожные тенденции. М.: Мысль, 2003

[2] О.В. Калимулина, Ю.А. Савинов. Деятельность оффшорных компаний на мировом рынке программного обеспечения//Российский внешнеэкономический вестник №9, 2011. Ст.84-100.

 

[3] Cassard M. The Role of Offshore Centers in International Financial Intermediation. IMF Working Paper. 1994. №107.

[4] McCann H. Offshore finance. Cambridge, 2006.

[5] Thomas Farole, Cokhan Akinci,  Secial Economiz zones, The World Bank, 2011, p118.

Leave A Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *