FR-Shih-Supply-Chains-1290x860-1

ЭРКИН ИҚТИСОДИЙ ҲУДУДЛАР ТАСНИФИ ВА ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Режа:

 

3.1. Эркин иқтисодий ҳудудларнинг жаҳон амалиётида учрайдиган асосий  турлари

 3.2. Эркин савдо ҳудудлари

3.3. Эркин ишлаб чиқариш ҳудудлари

3.4. Эркин илмий-техник ҳудудлар (технопарклар)

3.5. Оффшор ҳудудлар ва уларнинг турлари

Калит сўзлар: резидент корхона, оффшор фирмалар, анклав ҳудуд, интеграциялашган ҳудуд,технопарк, технополис, эркин портлар, эркин божхона ҳудудлари, божсиз савдо дўконлари, консигнация, эркин илмий техник ҳудудлар.

3.1. Эркин иқтисодий ҳудудларнинг жаҳон амалиётида учрайдиган асосий  турлари

 

Эркин иқтисодий ҳудудларни яратишда иккита (ҳудудий ва нуқтавий) концептуал ёндашув мавжуд. Биринчи ҳолатда, ҳудудий  эркин иқтисодий ҳудуддан резидент-корхоналар хўжалик фаолиятининг барча имтиёзли режимидан фойдаланади.  Иккинчи ёндашув, яъни нуқтавий ёндашувда  эса,  фирмалар мамлакатнинг қайси қисмида жойлашганлигидан қатъий назар тадбиркорлик фаолиятининг маълум турига қўлланиладиган имтиёзлардан кенгроқ фойдаланилади. Биринчи ёндашувга Хитойдаги ЭИҲларни, Бразилиядаги «Манаус» ҳудудини, ривожланаётган мамлакатлардаги кўплаб экспорт саноати ҳудудларни мисол қилиш мумкин. Айрим корхоналар (оффшор фирмалар, «дьюти фри» магазинлари) томонидан таклиф этилган «нуқтавий» ҳудудлар иккинчи ёндашувга киради.[1]

Эркин иқтисодий ҳудудлар халқаро майдонда хўжалик ихтисослиги бўйича қуйидаги ҳудудларга бўлинади:

  1. эркин савдо ҳудудлари,
  2. иккинчидан саноат ва ишлаб чиқариш ҳудудлари
  3. техник ва технологияни жорий этиш ҳудудлари
  4. хизмат кўрсатиш ҳудудлари
  5. комплекс ҳудудлари.

ЭИҲларни ташкил этиш турларига қараб эса, биринчидан территориал ҳудудлар, иккинчидан махсус тартибот ҳудудларга бўлиш мумкин.

Иқтисодий адабиётларда 30 дан ортиқ ЭИҲ турлари келтирилган бўлиб, улар қуйидаги жиҳатлари билан фарқланади:

  • географик жойланиши;
  • конфигурацияси;
  • ҳудуд майдонининг катталиги;
  • ишлаб чиқариш ресурсларининг мавжудлиги ва сифати;
  • ЭИҲнинг табиий, иқтисодий ва бошқа ўзига хос хусусиятлари;
  • давлатнинг ҳудудни ташкил этишда қўйган вазифалари;
  • ҳудуднинг маъмурий-ташкилий бўлинмага тегишлилиги ва бошқалар.

Шундай қилиб, ЭИҲнинг ташкилий-функционал тизими анчайин турли- тумандир. Баъзи бир ҳолларда бирор-бир ЭИҲларни таснифлаш мураккаб бўлади, чунки у бир қанча ҳудудларнинг хусусиятларига эга бўлади. ЭИҲларни таснифлаш  қуйидаги 4 та асосий мезон бўйича амалга оширилади1

 

ЭИҲлар таснифланиши
 

Ташкилий усули бўйича

 

Функционал

 

Ҳудудий

 

Фаолият тури бўйича

 

Комплекс

 

Сервис

Техник татбиқ этиш
Саноат ишлаб чиқариш ҳудуди
 

Эркин савдо

 

Мулк шакли

бўйича

 

Аралаш

 

Хусусий

 

Давлат

Иқтисодиётга интеграциялаш-ганлиги бўйича
Интеграция-лашган
 

Анклав

 

 

3.1.-расм. ЭИҲларнинг таснифланиши

ЭИҲларнинг хўжалик фаолияти ихтисослашувига кўра ҳам турларини фарқлаш мумкин. ЭИҲларни ташкил этиш ва уларни ривожлантиришнинг жаҳон тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, бунда халқаро иқтисодий муносабатлар тизимини  жаҳон бозорига чуқур интеграциялашуви   билан боғлиқ бўлган ҳудудлар (эркин савдо, экспорт саноати, божхона ҳудудлари ва бошқалар) билан бир қаторда маълум бир ишлаб чиқариш тармоқларига эга бўлган  махсус ҳудудлар ҳам фаолият кўрсата бошлайди. Масалан, иқтисодий қолоқ районларни ривожлантиришни (саноатлаштиришни) қўллаб-қувватловчи ҳудудлар шулар жумласидандир.

Ривожланаётган мамлакатларда ҳам ЭИҲлар худди шундай  мақсадларда ташкил этилган бўлиб, бу иқтисодий қолоқ ҳудудларни ривожланувчи ҳудудларга айланишини таъминлайди. Аммо саноати ривожланган мамлакатлардан фарқли равишда ушбу мамлакатларда ЭИҲларни яратишдан асосий мақсад хорижий капиталларни кенгроқ масштабда жалб қилишга қаратилганлигидир.

ЭИҲларнинг фаолият тури бўйича таснифланиши
Эркин портлар
Божсиз савдо дўконлари (Duty free)
Омборхона ҳудуди
Эркин божхона ҳудудлари
Эркин савдо ҳудудлари
Эркин савдо ҳудудлари
Экспорт-импорт ҳудудлари
Экспорт ишлаб чиқариш ҳудуди
Импорт ўрнини босиш ҳудуди
Саноат ишлаб чиқариш ҳудудлари
Инновацион марказлар
Технопарк
Технополис
Техник тадбиқ этиш ҳудудлари
Банк суғурта хизматлари
Оффшор
Туризм
Сервис ҳудудлари
Алоҳида режимга эга ҳудудлар
Махсус иқтисодий ҳудудлар
Эркин тадбиркорлик ҳудудлари
Комплекс ҳудудлар

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.2-расм. ЭИҲларнинг алоҳида турлари

3.2. Эркин савдо ҳудудлари

Эркин савдо ҳудудлар ўз ичига консигнация (яъни товарларни сотиш учун бериш) омборларини, эркин божхона ҳудудларини, шунингдек, товарларга ишлов бериш  ўраш-жойлаш, саралаш, сақлаш ҳудудларини олади. Эркин савдо ҳудудлари АҚШда кўплаб ташкил этилган бўлиб, улар ташқи савдо ҳудудлари (Фореигн Траде Зонес) деб аталади. Бугунги кунда АҚШда 200 дан ортиқ эркин савдо ҳудудлари ва субҳудудлар фаолият кўрсатиб келмоқда. Ушбу ҳудудларнинг фаолиятини назорат қилиш асосан ташқи савдо ҳудудлари Департаментига юклатилган. 1934 йилда АҚШда савдони қўллаб-қувватлаш, савдо операцияларини тезлаштириш, савдо ҳаражатларини камайтириш мақсадида махсус қонун қабул қилинган. АҚШ қонунчилигига кўра мамлакат ҳудудида фаолият олиб борувчи эркин савдо ҳудудлари умумий ва махсуслашган ҳудудларга (субҳудудлар)бўлинади. Умумий ҳудудлар унча катта бўлмаган майдонни (бир неча кв. км) эгаллаб, миллий божхона ҳудудидан ташқарида жойлашади. Бу  ерда асосан келтирилган товарларни омборларда сақлаш ва қайта ишлаш (қадоқлаш, навларга ажратиш, тамғалаш) операциялари бажарилади.

Эркин савдо ҳудудлари асосидаги корхоналар савдо билан боғлиқ барча турдаги федерал ва муниципиал солиқлар, шу билан бирга йиғимлар ва божлардан озод қилинади[2].

Жаҳон хўжалигида ЭИҲларнинг энг содда кўринишларидан бири эркин (божсиз) божхона ҳудудларидир (ЭБҲ). Бундай ҳудудлар экспортга мўлжалланган товарларни сақлаш, қадоқлаш ва кичик ҳажмда қайта ишлаш учун хизмат қиладиган транзит ёки консигнацион омборлардан иборатдир. Бу ҳудудларни кўпинча бонд омборлари ёки эркин божхона территориялари ҳам деб айтилади. ЭБҲларда товарларни олиб кириш ва олиб чиқиш божхона божларидан озод қилинади.  ЭБҲлар ҳозирги кунда кўплаб мамлакатларида фаолият кўрсатиб келмоқда.

Эркин порт— эркин иқтисодий зонанинг турларидан бири  ҳисобланади. Унга давлат ҳудудининг божхона ҳудудининг бир қисми, шу жумладан сув омборлари, сув ўтказгичлари ва омборхоналар, устахоналар ва шунга ўхшаш объектлар билан чегарадош ҳудудлар киради. Товарларни импорт қилиш, экспорт қилиш ва қайта экспорт қилишнинг имтиёзли режими тўлиқ ёки қисман божхона божлари ва солиқлар йўқлигига асосланади. Бундай портларда юкларни юклаш ва тушириш операцияларини амалга ошириш, товарларни омборга жойлаштириш, саралаш, маркалаш ва сақлаш, кўргазма фаолияти, кемаларни таъмирлаш, товарларни сотиш, банк ва суғурта хизматларини кўрсатишга рухсат берилади.

Экспортчи (ишлаб чиқарувчи)га тегишли бўлган товарларнинг юки, консигнантни омборга сотиш мақсадида уларга топширилади. Экспортчи — ўз маҳсулотини қабул қилувчи шахсга сотиш учун (чет элда) эгаси бўлган шахс ҳисобланади. Юкловчи экспортчи маҳсулотини ўз номидан амалга оширадиган агент бўлиб ҳисобланади. Иш ҳақи сифатида қабул қилувчи олдиндан белгиланган миқдорни экспортчидан олади.

Товарларни узлуксиз етказиб бериш учун мажбурий шарт мавжуд бўлган ҳолда, консигнация омборлари иқтисодий фаолиятда катта аҳамиятга эга. Бундай ҳолда, ўз омборини сотиб олиш бир неча сабабларга кўра самарасиз ёки мумкин эмас. Бундай омбордан товарни сотиш фақат божхона органи билан келишилган ҳолда амалга оширилиши мумкин.

Консигнация омборлари бошқа минтақаларда бизнесни ривожлантириш стратегиясида оралиқ ҳисобланади. Бу ҳолда ишлаб чиқарувчи (экспортчи) қабул қилувчи юк омборларидан фойдаланиш учун контрак (партияга) тузади. Ҳужжатларда консигнация қилишда товарни сотиш мумкин бўлган минимал ва максимал нарх, шунингдек уни амалга ошириш муддати кўрсатилади. Консигнация омборининг энг яхши намунаси – бу иккиламчи истеъмол товарлари сотиладиган дўконлардир. Бу ҳолда, консигнация дўкони консигнация омбори ҳисобланади, дўкон эгаси қабул қилувчидир. Юк қабул қилувчи товарни сотиш қийматининг маълум бир фоизини олади.

Тижорат фаолиятида товарларни сотиш усуллари бошқача бўлиши мумкин. Муайян вариантни танлаш фақат сотувчининг имкониятларига боғлиқ.Улгуржи савдога келсак, сотиш шакли танловнинг мавжудлиги ёки йўқлигига боғлиқ.Агар сотувчининг ўз омбори бўлмаса, у сотувга қадар маълум муддатгача товарни сақлаш хизматига эга. Шунга кўра, омбор майдони ижараси қўшимча харажатларга олиб келади.

Консигнация шартномасини товар-пул муносабатларининг бошқа турларидан қуйидаги хусусиятларга қараб фарқлаш мумкин:

Маҳсулот нархи ва муддати Савдо олдиндан белгиланади
Комиссарга ишониб топширилган маҳсулотлар Унинг мулкига айлантирилмайди. Маҳсулот сотиш ёки қайта сотиб олишгача экспортчига тегишли бўлади.
Товарларни сақлаш жойи олдиндан белгиланади. Бу ҳолатда, маҳсулотни етказиб бериш ва сотиш билан боғлиқ барча харажатлар экспортчи томонидан қопланади
Комиссия миқдори Бу битим тузилишидан олдин келишиб олинади

Буюртмани бажариш пайтида сотувчи ўз номидан иш олиб боради. Юк қабул қилувчи тўғридан-тўғри етказиб берувчи номидан амалга ошириш ҳуқуқига эга.

Юкларни қабул қилиш бўйича стандарт шартнома қуйидагиларни ўз ичига олади:

Умумий ҳолат Транзакциянинг мазмуни (партияси) тавсифланади ва томонлар кўрсатилади.
Шартноманинг мавзуси Товарларнинг батафсил тавсифи (номи, қиймати, спецификацияси, сотилишнинг қонунийлиги кафолати)
Томонларнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятлари Бунга етказиб бериш ва сотиш (керакли ҳужжатларни тақдим этиш, маслаҳат бериш, реклама ёки бошқа ёрдам, маҳсулотни сақлаш, ҳисобот бериш ва ҳк) билан боғлиқ барча муҳим шартлар киради.
Товарларга эгалик қилиш Экспортчининг маҳсулотга эгалик қилишига алоҳида урғу берилади. Бу нарса товарнинг зарарланиши ёки йўқотилиши ҳолатларида жавобгарлик сотувчига тегишли бўлади
Маҳсулот нархи Эгаси ҳар қандай нархни белгилаш ҳуқуқига эга, аммо маҳсулот учун тақдим этган қийматига мос келиши керак. Бу сотувчининг ўз фойдаси учун нархни ошириш имкониятини белгилаши мумкин.
Юкловчиларнинг мукофоти Бу ерда комиссия хизматлари учун тўлов тартиби белгиланади.
Тўлов тартиби Ушбу бандда экспортчига сотилган маҳсулот учун пул ўтказиш муддати кўрсатилган.
Етказиб бериш хусусиятлари Юкни, сақлаш жойини, юкни қабул қилувчи омборига ўтказиш вақтини белгилайди
Томонларнинг жавобгарлиги Шартнома мажбуриятларини бузган тақдирда жарима белгиланади.
Шартнома амал қилиш муддати Олдинги параграфга киритилмаган қўшимча шарт-шароитларни ҳисобга олган ҳолда.

Божга тортилмайдиган дўкон (Duty free) — товарларни мамлакатдан ташқарига олиб чиқилиши шарти билан акциз солиғи, божлар ва ҚҚСларга тортилмайдиган дўконлар ва уларнинг маҳсулотлари. Улар, асосан, давлат чегараси (портлар, аэропортлар, поезд станциялари) ўртасида назорат пунктларида жойлашган. Одатда товарлар — спиртли ичимликлар, тамаки, парфюмерия, тақинчоқлар, заргарлик буюмлари, мобил телефонлар, соатларни ташкил этади. Айниқса, бож олинмайдиган дўконлар учун спиртли ичимликлар бир литрли идишларда ишлаб чиқарилади, оддий дўконларда 0,7 литрли бутилкалардан фойдаланилади.

Жаҳон Солиқдан ҳоли Уюшмаси маълумотларига кўра, 2011 йилда дунё бўйлаб божсиз савдо 46 миллиард долларни ташкил этди, улардан 35 фоизи Осиё-Тинч океани минтақасида, 34 фоизи Европада, 23 фоизи Шимолий ва Жанубий Америка Сотилган маҳсулотларнинг 31% и парфюм ва косметика, 17% — спиртли ичимликлар.

1947 йилда Ирландиянинг «Шаннон» аэропортида Брендан ЎРеган томонидан дунёдаги биринчи бож олинмайдиган савдо дўкони очилди ва у ҳали ҳам фаолият олиб боради. У Австрия ва Шимолий Америка ўртасидаги парвозларда йўловчиларга хизмат қилиш учун яратилган, уларнинг самолётлари ёқилғи қуйиш учун тўхтаган. У дарҳол оммалашиб кетган ва шунга ўхшаш дўконлар бутун дунёда пайдо бўлган.

1966 йилда Халқаро аэропортлардаги Дютй фрее Шопс Ассоциацияси ташкил этилди, бугунги кунда бу ерда 400 дан ортиқ божсиз савдо-операторлар бирлаштирилган.

Бож олинмайдиган дўконларнинг энг катта тармоғи Дуфрйруен. Базелда жойлашган ушбу компания 1869 йилда ташкил этилган. «Нуанcе Гроуп» нинг рақибларидан бирининг эгалигидан сўнг Дуфрй занжири дунёнинг 58 мамлакатида (шу жумладан Россия) 1650 дўконга эга бўлди. Компаниянинг йиллик айланмаси 4 миллиард швейцария франкидан ошиб, 87 фоиз даромад аэропортлардан олинади.

«Индепендент Ресеарчер Генератион Гроуп» таҳлилига кўра, «Дубаи дютй фрее» аэропортлардаги энг йирик чакана савдо маркази ҳисобланади. Ушбу компания 1983 йил 20 декабрда иш бошлаган, бугунги кунда 7600 нафар ходим ишлайди, 2014 йилда эса 1917 млн. АҚШ доллари бўлиб, Дубай халқаро аэропорти (26000 м 2) ва Ал Мактоум халқаро аэропортида (2500 м 2) фаолият олиб боради.

Wорлд Дютй Фрее Гроуп Италиянинг Аутогрилл дўконлари (1977 йилдан бери фаолият юритувчи), Алдеаса (1976 йилдан бери фаолият юритувчи) чакана савдо тармоғи, Британиянинг Алфа Аирпорт Шоппинг (1955 йилдан буён фаолият юритувчи) ва Wорлд Дутй Фрее занжири, Хитроу аэропорти (Лондон). Компания бош офиси Новара (Италия) да жойлашган. Гуруҳ, 20 мамлакатда, асосан Италия, Испания ва Буюк Британияда, Яқин Шарқ, Шимолий ва Жанубий Америкада 550 та харид қилиш маркази ва бож олинмайдиган савдо дўконларини ўз ичига олади. 2014 йилда компаниянинг айланмаси 2,406,6 млн. Эврони ташкил этди, улардан 1,057,8 млн. АҚ Ш доллари Буюк Британияда, 737,6 млн. Европада, 438,3 млн. Шимолий ва Жанубий Америкада, 172,9 млн.

Энг йирик  божсиз савдо марказлари топ 10 талиги:

  1. Дубай халқаро аэропорти, Дубай, БАА;
  2. Инчеон халқаро аэропорти, Сеул / Инчеон, Жанубий Корея;
  3. Лондон Ҳеатҳроw аэропорти, Лондон, Буюк Британия;
  4. Сингапурнинг Чанги аэропорти, Сингапур;
  5. Гонгконг халқаро аэропорти, Гонгконг;

6.Париж-Чарлес де Гаулле аэропорти, Париж, Франция;

7.Франкфурт ам Маин аэропорти, Франкфурт ам Маин, Германия4

  1. Таллинк / Силжа Терминал, Финляндия;
  2. Суварнабҳуми аэропорти, Бангкок, Таиланд;
  3. Амстердам аэропорти Счипҳол, Амстердам, Голландия.

3.3. Эркин ишлаб чиқариш ҳудудлари

Эркин ишлаб чиқариш ҳудудлари асосан мақсадли ижтимоий иқтисодий дастурга асосланган бўлиб, янги ишлаб чиқариш муносабатлари асосида алоҳида ажратилган ҳудудда тадбиркорликни рағбатлантириш, иқтисодиётнинг устувор тармоқларига чет эл инвестицияларини жалб этиш, истиқболли технологияларни киритиш, эркин рақобат, маъмурий-иқтисодий мустақиллик ва ўз-ўзини маблағ билан таъминлаш тамойилларига  асосланиб фаолият кўрсатади.

Томас Фаролнинг фикрича, саноат ишлаб чиқариш ҳудудлари Бангладеш давлати учун янгилик эмас эди, аммо бу вақтга қадар айнан бир ҳудуд экспортга йўналтирилган маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун мўлжалланмаган эди. Сезиларли ўзгаришлар экспорт ва импорт молия тизимини рағбатлантириш ҳамда маъмурий жараёнларга киритилди[3].

Ривожланаётган мамлакатларда эркин саноат зоналар (ЭСЗ) ушбу ҳудудларда ташкил этилган саноат корхоналарига экспорт учун товарларни ишлаб чиқариш учун бож олинмайдиган машина, ускуналар, материаллар, хом-ашё ва ярим тайёр маҳсулотларни олиб киришга рухсат берувчи махсус режим мавжуд ҳудудлардир.Бундай режимнинг ташкил этилиши саноат корхоналарининг ЭСЗ доирасида имтиёзли божхона ва солиқ операциялари тартибини белгиловчи тегишли ҳуқуқий қоидалар билан тартибга солинади. Агар ЭСЗда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар ички бозорга кирса, улар божхона тўловлари ва чет элдан бундай товарларни олиб киришда одатда олинадиган барча солиқлар ва йиғимлар асосида амалга оширилади.

Ривожланаётган мамлакатлар ва ҳудудларда 140 дан ортиқ ЭСЗ мавжуд, шундан 73 таси Лотин Америкасида, 24 таси Жанубий-Шарқий Осиё ва Узоқ Шарқда, 22 таси Африкада, 17 таси Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида жойлашган. Кўпгина ЭСЗ йирик савдо портлари ва аэропортлар яқинида жойлашган эркин зоналар асосида ҳосил қилинади ва юкларни ташиш ҳамда сақлашнинг эркинлигини таъминлайди, товарларни чегирмаларсиз олиб кириш ва олиб чиқиш, уларни эркин алмаштириш, омборга жойлаштириш (муайян вақт учун солиқни ҳисобламасдан), қайта ишлаш, қадоқлаш амал қилади. Вақт ўтиши билан мазкур зоналарда саноат корхоналари ташкил этила бошланди, уларнинг асосий фаолияти экспорт учун маҳсулот ишлаб чиқариш бўлган. Импорт қилинган ярим тайёр маҳсулотларни дастлаб қайта ишловчи ушбу корхоналар кейинчалик маҳаллий хом ашёлардан, импорт қилинган ускуналар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда экспорт товарларини ишлаб чиқаришни бошлади.

Ривожланаётган мамлакатларда ЭСЗ ташкил этиш қуйидаги иқтисодий омиллар билан изоҳланади:

  • экспорт учун саноат маҳсулотларини ривожлантиришни рағбатлантириш;
  • мамлакатга хорижий капитал ва илғор технологияларни жалб қилиш;
  • ишлаб чиқаришни бошқариш кўникмаларини харид қилиш ва яхшилаш;
  • янги иш ўринларини яратиш ва вилоятларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишини рағбатлантириш.

Бир қатор мамлакатларда 1990 йиллар бошидаги бундай зоналарда ишчилар сони бутун ишлаб чиқариш саноатининг ишчилари ва ходимларининг 20% ​​дан ортиғини ташкил қилди. Шу билан бирга, ривожланаётган мамлакатлар валюта тушумларининг ўсиши, маҳаллий хом ашёлардан оқилона фойдаланиш ва уларни қайта ишлаш даражасини ошириш, ЭСЗ тармоқлари ва маҳаллий ишлаб чиқариш ўртасидаги алоқаларни ўрнатиш каби мақсадларга эришди.

ЭСЗда инвесторлар бир қанча молиявий фойдаларга эга бўлишади. Хусусан, улар даромад солиғи (20 йилгача), мол-мулк солиғи, шунингдек узоқ муддатли бошқа тўғридан-тўғри ва билвосита солиқлар тўлашдан тўлиқ ёки қисман озод этилади. Бундан ташқари, улар фойдани чексиз равишда ўтказиш ва роялтининг розилигини олиш ҳуқуқини қўлга киритадилар. Ниҳоят, улар маҳаллий пул бозорларининг ресурсларидан ёки давлат ёхуд хусусий банк муассасаларининг капиталидан фойдаланишлари мумкин.Қўшимча имтиёзлар электр ва сув таъминоти, ер ижараси ва стандарт завод биноларини харид қилиш учун арзонроқ нарх ҳисобланади.

ЭСЗ фаолиятининг асосий хусусияти бож олинмайдиган импортни маъмурий соддалаштиришдир. ЭСЗ таркибидаги инвесторларга тақдим этиладиган бошқа имтиёзлар аксарият ҳолларда ҳудудлардан ташқарида экспорт қилинадиган саноат учун берилган имтиёзларга ўхшашдир, гарчи ЭСЗ корхоналаридан озод қилиш узоқ муддат давомида амал қилади. Имтиёзли божхона ва солиқ режимлари туфайли, арзон ишчи кучи мавжудлиги, ривожланаётган мамлакатларнинг ЭСЗлари ишлаб чиқариш саноатининг филиаллари ва филиалларига эга бўлган жалб қилинадиган марказларга айланди.

ЭСЗда энергетика, юқори технология ва капитал талаб қиладиган маҳсулотлар хусусан, электрон ва электротехника, автомобил қисмлари (пистон ҳалқалари, силиндрли линиялар, батареялар, булоқлар ва бошқалар), оддий транспорт ва офис ускуналари, оптика, соатлар, пластмассалар, кийим-кечак, поябзал, чарм буюмлар, спорт буюмлари, мебел, заргарлик буюмлари ишлаб чиқарилади.ЭСЗда саноат фаолиятининг умумий турлари телевидение, магнитафон, радио, уй-рўзғор асбоблари, тайёр кийим ва пояфзалларни импорт қилинган ярим тайёр маҳсулотлардан тикиш ва ўрнатиш учун мўлжалланган.

Ушбу операцияларни амалга ошириш учун ишлаб чиқилган капиталистик мамлакатлардаги корхоналар хом ашё ва таркибий қисмларни ЭСЗларга ўз филиалларига юборадилар. ЭСЗда йиғилган ёки қайта ишланган маҳсулотлар кейинчалик ривожланган мамлакатларда хом ашё ёки таркибий қисмларга етказиб берувчига ёки айрим ҳолларда учинчи мамлакатларга қайта ишлаш ва сотиш даражасини ошириш учун экспорт қилинади. ЭСЗдаги ишлаб чиқариш миқдори асосан жаҳон бозорининг талабига боғлиқ. Шу сабабли, ЭСЗда фаолият юритадиган ТМКлар ички компания ичидаги операцияларда кенг қўлланилади. Зоналарда ишлаб чиқариш қўшма миллий корхоналар томонидан амалга оширилганда улар ТМК савдо тармоғига боғлиқ бўлади.

Эркин экспорт ишлаб чиқариш ҳудудлари халқаро майдонда муваффақиятли фаолият кўрсатиб келмоқда. Ирландиядаги “Шеннон” аэропорти эркин экспорт ишлаб чиқариш ҳудудларининг типик намунаси ҳисобланади. Ушбу ҳудудда туристларнинг кўплиги, жаҳоннинг кўплаб мамлакатларининг ҳаво йўллари шу ҳудудда кесишганлиги ва шунингдек бошқа кўплаб қулай имкониятларнинг мавжудлиги  эркин экспорт ишлаб чиқариш ҳудудларининг ўзига хос хусусиятларидан ҳисобланади. “Шеннон” аэропортида сотувга қўйилган хорижий  фирмаларнинг товарлари ўз эгаларига  кўплаб фойда келтиради.

3.4. Эркин илмий-техник ҳудудлар (технопарклар)

Эркин илмий-техник ҳудудларасосан, илмий ишлаб чиқариш ва ўқув марказларида фаолият кўрсатади. Бундай ҳудудларга одатда хорижий юксак техник ва технологик ишлаб чиқариш ва молиявий жиҳатдан салоҳиятга эга бўлган махсус ҳуқуқий тартибот ўрнатилган бўлади. Бундай ҳудудларни ташкил этишдан мақсад фан ва техника ривожланишида муҳим йўналишларни очиб бериш ва уни халқаро майдонда нуфузини оширишдан иборатдир.

Жаҳон иқтисодиётида илмий-техникани қўллаб-қувватлаш ҳудудлари учинчи авлод ҳудудларига киради. Улар 1970-1980 йилларда давлат кўмагида йирик илмий марказлар доирасида ташкил этилган. Бундай ҳудудларда илмий-ишлаб чиқариш фирмалари фаолият кўрсатиб, уларда миллий ва хорижий  тадқиқотчилар фаолият кўрсатади, лойиҳалаш ишлари амалга оширилади, ягона солиқ ва молиявий имтиёзлардан кенг фойдаланилади. Илмий-техникани қўллаб-қувватлаш ҳудудлари АҚШ, Япония, Хитойда кенг тарқалган.

Технопарклар

АҚШда илмий парклар 1980-йилларда фаол равишда пайдо бўлди. Улар Шимолий Каролина штатининг «Ресеарч Триангле» ва Пенсилваниянинг «Cитй парк оф Пенсилваниа» парклари эди. Улардан биринчиси «паркланд» концепциясининг тимсолини, иккинчиси — «шаҳар марказидаги парк» тушунчасини ифодалайди. Ҳозирги кунда АҚШда 150 га яқин (60 гектардан) 6,5 минг гектар майдонни ўз ичига олган (2,6 минг гектаргача) турли хил илмий парклар мавжуд.

Европада илм-фан парклари 1970-йилларнинг бошларида пайдо бўлган. Булар- Эдинбург тадқиқот парки Ҳериот-Ватт университети, Тринитй Cоллеге Сcиенcе Парк, Кембриж, Левен-ла-Неуве, Белгия, Ницада Сопҳиа-Антиполис, Гренобле шаҳридаги СИРСТ, Франсия. Ушбу парклар АҚШ илмий паркининг дастлабки моделини такрорлади, унинг бир хусусияти асосчининг мавжудлиги ва асосий фаолият — юқори технологияли фирмалар эгаларига ер ижарага бериш.

Қўшма Штатлардаги каби, Европадаги илмий паркларнинг жадал ривожланиши 1980-йилларда бошланган.1980-йилларда фан парки ғояси тез орада «Ғарбни» ўз ичига олган мамлакатлардан ташқари Канада, Сингапур ёки Австралияни сингари мамлакатларга кўчди. Илмий парклар Бразилия, Ҳиндистон, Малайзия ва ҳозирги кунда Шарқий Европа, МДҲ ва Хитойнинг собиқ «Шарқий блоки» мамлакатларида тузила бошлади. Бугунги кунда дунёда қарийб 400 та илмий парк мавжуд.

Халқаро амалиётда фан шаҳарлари технопарклар ёки технополислар деб аталади. Номланишидаги фарқларга қарамасдан, бундай субъектларнинг мақсади одатда бир хил: ахборотни талаб қиладиган бизнесни (ихтирочилар, бизнес маслаҳатчилари, молиявий институтлар ва бошқалар) ривожлантириш учун барча зарур инфратузилмани бир жойга тўплаш ва юқори даражадаги юқори технологияли корхоналарни энг кам имтиёзли ставкалар асосида ушбу инфратузилмани биргаликда ишлатиш имкониятини яратиш.

Биринчи технополис Қўшма Штатларда ташкил этилган. Иккинчи жаҳон урушидан кейин Калифорния штатининг Ғарбий соҳилидаги бир қатор корхоналар ҳукуматдан электрон қурилмалар мавжуд бўлган янги турдаги маҳсулотларни яратишга буюртмалар қабул қилишди. АҚШ қонунларига кўра, университетлар ва институтларнинг ривожланишига инвестиция киритадиган корхоналар фойдасининг бир қисми хайрия деб ҳисобланади ва аслида солиққа тортилмайди. Янги буюртмаларнинг хусусиятларини инобатга олган ҳолда, Калифорния тадбиркорлари маблағнинг катта қисмини Калифорния университетига ва бошқа университетларга топширдилар, бу эса ушбу йирик университетда тадқиқот ишлари мавзусини ва йўналишини муҳокама қилдилар. Ишлар ҳажми шунчалик катта эди, университетлар шаҳар атрофида янги лабораторияларни яратишга мажбур бўлди.

Бу борада айниқса, Сан-Франциско яқинидаги Силикон водийсининг фаолияти омадли бўлди. Бу ерда Сан-Франсиско ҳокими кўмагида дунёдаги биринчи илмий ёдгорлик пайдо бўлиб, XXI асрнинг рамзига айланди.Силикон водийсида илмий фаолият асосий фаолиятга айланган  бўлиб,  бугунги кунда янги турмуш тарзи пайдо бўлгани билан ҳам характерлидир. У электрон саноатнинг жаҳон марказларидан бири бўлиб ҳисобланади.

Японияда технологик ҳудудлар бошқача ташкилий кўринишга эга бўлса ҳам, мазмунан технологик жараёнларни қўллаб-қувватлашга асосланган. Японияда «Технополис» давлат дастури амалга оширилаяпти, унга кўра Япония бутун ҳудудини 19 та технополия тармоғига бўлади. Японлар технопаркларда келажакдаги жамиятнинг моделини биринчи бўлиб кўришган ва унинг шаклланишини давлат режалаштириш дастурларига қўйишган. Бу технополияларни қуриш фақат давлат томонидан молиялаштирилаётганини англатмайди. Японияда технополияни молиялаштиришнинг одатдаги манбалари қуйидагилар: 30% давлат томонидан молиялаштирилади, 30% -компанияларнинг ўз маблағлари асосида, 30% — корхона ва жисмоний шахслар, 10% — хорижий инвесторлар томонидан молиялаштирилади.

Дунёнинг кўплаб мамлакатларида технополияларнинг оммавийлиги сабаби технопарклар илм-фан ва ишлаб чиқариш ўртасидаги ўзаро ҳамкорликнинг истиқболли шаклидир. Технологияларнинг ишлаши фақат янги маҳсулотларнинг оммавий ишлаб чиқариш босқичига етказилган сўнгги илмий ғоялар ва инновацион фаолиятнинг органик бирикмасидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилиши мумкин. Шундай қилиб, хориждаги технопаркларни яратиш ХХ асрнинг энг буюк ҳодисаларидан бири саналади ва улар кенг қамровли иқтисодий, технологик тадқиқот, коммуникация, ижтимоий ва бошқа муаммоларни қамраб олади.

Технополис иқтисодни интеллектуализация қилишнинг энг истиқболли шакли, минтақавий илмий-ишлаб чиқариш комплексларини ташкил этишдир. Улар, қоида тариқасида, техник парклардан фарқли ўлароқ, янги иш жойлари эмас, балки аҳолиси ҳам яшайдиган янги шаҳарлардир. Технополисда қадимий юнон шаҳар давлатлари (полиция) ташкилотининг шаҳарсозлик ғояси қайта тикланди. Технополис ҳудудида илмий ва ишлаб чиқариш фаолиятини амалга оширувчи юридик шахсларга солиқ имтиёзлари ва бошқа имтиёзли режимлар тақдим этилади.

Технополис — илм-фан ва технологияларни жаҳон ва анъанавий миллий маданият билан бирлаштирадиган юқори технологиялар даврининг эркин зонаси. Натижада, янги ижодий ва баркамол авлод халқи яратилди. Шундай қилиб, технополис — илм-фан, таълим ва юқори даражада ривожланган ишлаб чиқаришни ҳудудий интеграциялашнинг замонавий шакли (эркин иқтисодий зона); Илмий марказ атрофида бирлаштирилган, илмий тадқиқотлар асосида узлуксиз инновацион циклни таъминлайдиган ягона илмий-тадқиқот ва ишлаб чиқариш-таълимий, шунингдек, турар-жой ва маданий-маиший зона.

Технологиялар рақобатбардошлик ва ташкилий иқтисодий самарадорлик тамойиллари асосида шакллантирилади. Яратилган рақобатбардош маҳсулот жаҳон бозорида рақобатдошликка эга бўлиши керак. Технопол ва инновацион марказларни ташкил этиш анъанавий бюрократик бошқарув шаклларини йўқ қилади. Ғарбий Европада минтақавий даражада кўпроқ ваколат беришни назарда тутадиган технология сиёсати соҳасида ёрдамчи бўлиш тамойилига катта эътибор қаратилади. Глобаллашув жараёнида рақобатбардошлик халқаро ҳамкорлик учун юқори даражадаги очиқлик ва дунёдаги истеъдодли ишлаб чиқувчиларни жалб қилиш билан таъминланадиган технополиялар ва инновацион марказларда энг катта афзалликларга эга бўлди. Дунёнинг энг йирик юқори технологияли қутблари Силикон водийсида (АҚШ) жойлашган[4].

Шундай қилиб, технополиялар тадқиқот ва ишлаб чиқариш комплекслари бўлиб, улар технологик занжирни асосий тадқиқотлардан янги маҳсулот сотишгача амалга оширади. Улар тадқиқот ташкилотлари ва институтлари, олий ўқув юртлари, саноат корхоналари, бизнес, хизмат кўрсатиш ва савдо тузилмалари, шунингдек, маҳаллий ҳокимият органлари фаолиятининг уйғунлиги билан ажралиб туради.

Технополис фаолияти шунингдек янги технологияларни жорий қилиш, маълум молиявий кредитлар, имтиёзлар ва бошқалар билан таъминлаш учун қулай шарт-шароитларни яратиш, билим олиш учун интенсив корхоналар ва кичик фирмаларнинг муваффақиятли ишлаши учун қулай шарт-шароитларни яратишни назарда тутади. Технополис шаҳар ва минтақани ривожлантириш бўйича махсус дастурга, масалан, минтақанинг саноат базасининг иқтисодий самарадорлигини оширишга, экологик тоза саноатни яратишга ва ҳоказоларга мос келиши керак.

Технопарклар йирик университет, институт, лаборатория атрофида тўпланган юқори технологияли фирмаларнинг агломерацияси. Паркнинг асосий мақсади илмий ғояларни амалиётга татбиқ этиш учун вақтни қисқартиришдан иборат. Парклар янги инфратузилмали фирмаларга маълум солиқ имтиёзлари билан бирга махсус инфраструктурага (бинолар, иншоотлар, телекоммуникация) эга.

Демак, технопарк — умумий иқтисодий тизим ва ҳуқуқий хизмат кўрсатиш тизимини яратиш, шунингдек умумий инвестицион тизим ва инновация умумий тизимини яратиш мақсадида университетлар негизидаги кичик корхоналар уюшмасидир.

Технопарк инновацион корхоналар ва уларга хизмат кўрсатадиган инновацион инфратузилмани ўз ичига олган ҳудудий илмий-ишлаб чиқариш комплекси бўлиб, унда асосий, амалий илмий-тадқиқот ишларини олиб боришда самарали иш олиб борилмоқда ва ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун илмий ютуқларни ишлаб чиқариш тизимининг барқарор фаолият юритиши махсус инновацион муҳитни шакллантиришга асосланган юқори технологик маҳсулотлар.

Технопаркнинг таркибий қисмлари илмий тадқиқот институтлари ва (ёки) кадрлар потенциалига эга бўлган олий ўқув юрти, илмий-тадқиқот ишланмаларини юқори технологияли маҳсулотлар, бошқарув бўлинмалари ва воситачилик фирмаларига айлантирадиган инновацион корхоналар.

Амалга ошириладиган функцияларнинг моҳияти ва кўламига қараб, қуйидаги парк турлари ажратилиши мумкин:

— инновацион марказлари, уларнинг асосий мақсади юқори технологиялар билан боғлиқ бўлган янги фирмаларга ёрдам беришдир;

— янги ва тўлиқ етук фирмаларга хизмат қилувчи илмий парклар, университетлар ёки тадқиқот институтлари билан яқин алоқаларни сақлаб туриш (кўпинча табиий жойларда жойлашган);

— Инновацияларни жорий этиш мақсадида корхона ва илмий ташкилотлар ўртасида фикрлар ва ахборот алмашинуви, ахборот алмашинуви таъминланган илмий ва ишлаб чиқариш ҳудудларини оптималлаштиришга йўналтирилган технологик парклар. Технопарклар ўзларининг иқтидорли фирма ва тармоқларининг бутун тармоғига эга;

— янги юқори технологияли фирмаларнинг ривожланиши учун яратилган сервис компаниялари бўлган технология марказлари;

— бутун минтақаларнинг юқори технологияли зоналарга айланиши билан боғлиқ бўлган технологик комплекслар ва илмий паркларнинг конгломератлари.

Ушбу шаклларнинг баъзилари орасида турли функционал мақсадлар, ташкилот шаклининг хусусиятлари, ечиладиган вазифалар доираси билан боғлиқ бўлган фундаментал фарқлар мавжуд бўлиб, бошқа технопарклар орасидаги фарқ табиатан кўпроқ терминологиядир ва баъзида муайян мамлакатда инновацион инфратузилмани ривожлантиришнинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ.

Технологик ҳудудларнинг моделида «Фан парклари» шартли равишда учта моделга ажратилиши мумкин: Америка (АҚШ, Буюк Британия), Япон (Япония) ва аралаш (Франция, Германия).

Америка модели. АҚШ ва Буюк Британияда уч хил «илм-фан парки» мавжуд:

— тор маънода «фан парклари»;

— «тадқиқот парклари», уларнинг дастлабки қоидаларидан фарқи шундаки, уларнинг инновацион лойиҳалари фақат техник прототип босқичига қадар ишлаб чиқилган;

— «инкубаторлар» (АҚШда) ва инновацион марказлар (Буюк Британияда ва Ғарбий Европада), улар ичида университетлар ривожланаётган компаниялар учун «бошпана беради», уларни нисбатан арзонроқ ижара ерлари, бинолар, лаборатория ускуналари ва хизматлардан фойдаланиш имкониятини таъминлайди.

АҚШнинг «илм-фан парклари» нинг энг каттаси — Стенфорд. У 1980  йилдан буён ижарага олинган университетлар билан ҳамкорлик қиладиган «юқори технологияли» компаниялар жойлаштирилган ҳамда тадқиқотлар олиб бориладиган ва тадқиқотчилар ўқитиладиган ҳудудлардан бири бўлиб келмоқда. Парк 1981 йилда ташкил этилган бўлиб, 80 та компания ва 26 мингта ишчи ушбу ҳудудда фаолият олиб боради. Компаниялар орасида АҚШ Геология хизмати, электрон гигантлари (ИБМ, Ҳеwлетт Паcкард), аэрокосмик компаниялар (Лоскҳеед), кимёвий ва биотехнология соҳасидаги компаниялар мавжуд.

1980-йилларнинг бошидан буён кичик «юқори технологиялар» корхоналари эҳтиёжларига қаратилган ушбу мамлакатлар учун янги технология парклари Ғарбий Европа мамлакатларида — америкача «инкубаторлар»га ўхшаш инновацион марказларга айланди. Уларнинг вазифаси ғоялар ва ихтироларни капитал ва тадбиркорлар билан бирлаштириш, янги инновацион компаниялар учун «бошланғич даври» ни таъминлаш учун давлат ва хусусий фондларни жалб қилишдир.

Инновацион марказларнинг функциялари инновацион жараённинг турли босқичларини қамраб олади, жумладан, экспериментал ишлаб чиқаришдан янги маҳсулотларни тижоратлаштиришгача. Бу ҳар доим янги компанияларни яратишни талаб қилмайди. Кўпинча инновацион марказлар тадқиқотчи-тадбиркорларга мавжуд ишлаб чиқарувчиларга янги маҳсулотни лицензиялашда ёрдам беради.

Бир нечта инновацион марказлар маҳаллий ҳокимиятларнинг ваколатига киради ва катта қисми Брюсселда жойлашган базага эга бўлган Европа тармоғига киради. У 40 га яқин инновацион марказларни бирлаштиради. Турли мамлакатларнинг инновацион марказларини бирлаштириб, Европа тармоғи технологияларни ўзаро савдо қилиш учун фирмаларга ёрдам беради.

Япония модели. Японияда илмий-техник худудларни яратиш сохасида катта тажриба тўпланган. Уларни мамлакатда 80-йилларда Япония Ташқи савдо ва саноат вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган “Технополис” дастури бўйича ташкил этиш бошланди. Ушбу дастурга мувофиқ мамлакатнинг айрим иқтисодий жихатдан қолоқ минтақаларида 20 га яқин илмий-техник худудларни ташкил қилиш кўзда тутилган эди. Улар технополислар деб номланган бўлиб, шаҳар ва унга ёндош худуд сифатида талқин қилинар эди. Бу ҳудудда саноатнинг юқори технологияли тармоқлари, илмий муассасалар, технополис учун илмий ва муҳандис кадрларни тайёрлаб берувчи Олий Ўқув Юртлар, замонавий ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмага эга яшаш бинолари ўзаро уйғунликда жойлаштирилган.

1982 йилда қабул қилинган “Технополис-90” дастурига мувофиқ технополисларни ташкил этиш танловига ариза топширган 40 та ҳудуддан 19 таси технополисларни ташкил этиш учун саралаб олинган ва ҳар бир технополиснинг алоҳида ривожланиш режаси ишлаб чиқилган.

“Технополис” дастури Япония хукумати томонидан мамлакатнинг 21 асрга интилиш имкониятини берувчи концепция ва мамлакат илмий-техник салоҳиятини тезкор ривожлантиришнинг  энг самарали стратегияларидан бири сифатида қаралди. У мамлакатнинг дунё бозорларидаги рақобатбардошлик мавқесига кўмак берувчи омил эканлиги кўзда тутилади. Унда қуйидаги вазифалар қўйилган эди:

  • саноатни марказдан чекка минтақаларга кўчириш[5]. Ушбу вазифага мувофиқ аҳолиси 250 кишидан кам бўлган шаҳарчаларни ривожлантириш, жумладан автомобил йўллари, темир йўллар ва телекоммуникация тармоғини қуришни ва инфратузилманинг бошқа йўналишларини шакллантиришни назарда тутарди;
  • саноатни илмталаб ва энергия тежамкор технологиялар томон йўналтириш. Мамлакатда қўшимча қийматли рақобатбардош маҳсудотларни ишлаб чиқаришни назарда тутади;
  • маҳаллий университетлар фаолиятини кучайтириш хисобига бутун мамлакат ҳудудида илмий тадқиқотларни жадаллаштириш ва бошқалар.

Ушбу вазифа илмий-тадқиқот ҳамда саноатнинг ҳамкорлигини ривожлантиришни назарда тутиб, таълим тизимининг барча босқичлари ўзаро боғлиқ изчил олиб борилишини мақсад қилади.

Бугунги кунда Японияда 20 дан ортиқ технополис мавжуд бўлиб, унда 11 мингга яқин кичик ва ўрта корхоналар, шунингдек 280 та таълим муассасалари фаолият кўрсатмоқда (3.1.-жадвал).

 

3.1.-жадвал

Япониядаги технополислар ва уларнинг ихтисослашуви[6]

Технополис ва у жойлашган ҳудуд номи Саноатнинг ривожлантиришнинг стратегик йўналиши Маҳаллий олий таълим муассасаси
1. Хоккайдо, Хакодате (Хакодате) Денгиз ресурсларини ривожлантириш, совуқ иқлимли ҳудудлар учун маҳаллий минераллар Хоккайдо университети
2. Акита, Акита (Акита) Электроника, мехатроника, янги материаллар, маҳаллий табиий ресурслардан фойдаланиш, биотехнология, электро энергия манбалари  Акита университети
3. Ниигата, Нагаока (Нагаока) Автоматлаштирилган ишлаб чиқариш тизимлари, дизайн ва мода (қишки кийимлар, шу жумладан спорт кийимлари), маҳаллий табиий ресурслардан фойдаланиш Нагаоки табиий фанлар ва технологиялар коллежи
4. Тотиги, Уцуномия (Уцуномия), Электроника, мехатроника, кимёвий моддалар, янги материаллар, компютер дастурлари. Уцуномия университети
5. Сидзуока, Хамамацу (Хамамацу) Оптоэлектроника, мехатроника, электрон мусиқа асбоблари, овоз ускуналари Судзуока университети, Хамамацу тиббиёт коллежи
6. Тояма, Тояма (Тояма, Такаока) Мехатроника, янги материаллар, биотехнология, ахборот технологиялари  Тояма университети, Тояма тиббиёт ва фармакология коллежи
7. Окаяма, Нагорье Киби (Окаяма) Тиббиёт ва фармацевтика саноатида ишлатиладиган биотехнология, электроника ва мехатроника Окаямя , университети, Табиий фанлар коллежи
8. Хиросима, Хиросима-Цуо (Куре) Электроника, мехатроника, янги материаллар, биотехнология  Хиросима университети
9. Ямагути, Убе (Убе) Электроника, мехатроника, янги материаллар, элеcтрон ресурсларини ривожлантириш, биотехнология Ямагути университети
10. Фукуока/Сага, Куруме-Тосу (Куруме) Мехатроника, соф кимёвий моддалар, мода, биотехнология Куруме инженерлик коллежи, Куруме университети
11. Оита, Кенхоку-Кунисаки (Оита, Беппу) Электроника, мехатроника, электрон саноат, компютер дастурлари Оита университети, Оита  тиббиёт коллежи
12. Кумамото, Кумамото (Кумамото) Автоматлаштирилган машиналар, робототехника, биотехнология, электрон ускуналар, ахборот тизимлари Кумамото университети, Кумамото инженерлик коллежи
13. Миядзаки, Миядзаки (Миядзаки) Электроника, мехатроника, янги материаллар, биотехнология, маҳаллий ресурслардан фойдаланиш Миядзаки университети , Миядзаки тиббиёт коллежи
14. Кагосима, Кокубу-Хаято (Кагосима) Электроника, мехатроника, янги материаллар, биотехнология  Кагосима университети, Кюсю Гакун университети,
15. Аомори, Аомори (Аомори) Мехатроника, биотехнология Хиросаки университети,
16. Хиого, Зап. Харима (Химейдзи) Нозик механика, тиббий саноат Химейдзи техника коллежи
17. Вакаяма, Гобо (Вакаяма) Дам олиш саноати, тоза кимёвий моддалар Вакаяма университети,
18. Кагава, Зап. Кагава (Такаматцу, Сакаиде, Маругамо, Центуджи, Утатсу) Денгиз ресурсларини ишлаб чиқиш, аниқ муҳандислик, ўлчаш технологияси Кагава университети,
19. Нагасаки, Сасебо (Сасебо) Денгиз муҳандислиги, энергетика, мехатроника Нагасаки университети
20. Цукуба, Цукуба Илмий-тадқиқот ишланмаларини ривожлантириш, саноат ва қишлоқ хўжалиги билан тўғридан-тўғри алоқаларни ўрнатиш ва уларни янги технологиялар асосида қайта қуриш Цукуба университети

 

Япониянинг технополислари электроника, мехатроника, биотехнология, кимё технологиялари, медицина ва фараматевтика соҳасидаги илмий-тадқиқотлар ва уларни саноатга тўғридан-тўғри жорий қилишга йўналтирилган бўлиб, ҳар бир технополис маълум бир олий таълим муассасасининг базасида ташкил этилган.

Юқорида қайд этилган технополисларнинг ихтисослашуви “Технополис-90” дастурининг муҳим хусусиятларидан бирини акс эттиради. Аммо Япониядаги технополисларнинг барчаси учун умумий бўлган хусусиятлар мавжуд. Жумладан:

  1. Замонавий юқори технологияли корхоналар ва илмий марказлар учун ўқув базасини мустаҳкамлаш. Мавжуд университетлар ва техник мактабларни кенгайтириш, янгиларини қуриш, талабалар ва аспирантлар учун янги фанлар ва ўқув дастурларини киритиш кўзда тутилган; мамлакатнинг марказий университетларидан малакали профессорларни таклиф қилиш, агар доимий иш учун бўлмаса, камида ҳеч бўлмаганда сиртқи курсларни ўқиш учун; хорижий, айниқса Америка университетлари билан доимий алоқаларни ўрнатиш, мутахассислар алмашинуви.
  2. Илмий муассасаларни қуриш, уларни асбоб-ускуналар билан таъминлаш ва «ўз ватанларига» қайтиш учун фаол иш олиб бориш, илгари вилоятни тарк этган марказий минтақадаги корхоналар ёки институтларда юқори малакага эга бўлган коллеж ва университет битирувчиларини ўз ватанларида иш билан таъминлаш ва урбанизацияни қисқартириш;
  3. Саноат паркини яратиш ва йирик замонавий фирмалар, шу жумладан чет эл компанияларини жалб қилиш. Технополислардаги солиқ ва ижтимоий имтиёзлар, юқори малакали кадрларнинг мавжудлиги ҳудуднинг хорижий фирмалар учун жозибадорлигини оширади;
  4. Инкубаторларни ташкил қилиш, кичик ва ўрта бизнесни ривожлантиришнинг бошқа усулларини қўллаш.
  5. Транспорт тармоғини кенгайтириш, аэропортлар, экспресс темир йўлларни модернизация қилиш.
  6. Энг замонавий техник асосда янги телекоммуникация тармоқларини қуриш ва мавжудларини реконструкция қилиш: оптик толали, йўлдошли алоқа, кабел телевидениеси ва бошқалар.
  7. Ушбу минтақа учун мавжуд бўлган анъанавий ишлаб чиқаришлардан тўлиқ фойдаланиш, фан ва техниканинг сўнгги ютуқларини жорий этиш асосида уларни модернизация қилиш ва ривожлантириш.
  8. Лойиҳани қўллаб-қувватлаш ва амалга ошириш учун ривожланган инфратузилмани яратиш.

ХХI асрга келиб Японияда муваффақиятли фаолият юритаётган технополислардан бири Цукубадир.

Цукуба ҳам 1980 йилларда ҳукумат қарорига мувофиқ ташкил этилган технополис бўлиб, давлат маблағлари эвазига ташкил этилган ҳудудлардан биридир. Технополияларни қуришда маҳаллий ҳокимият ва хусусий капитал асосий рол ўйнайди, кичик ва ўрта бизнесни ривожлантиришга катта аҳамият берилади. Илмий тадқиқот билан шуғулланувчи юридик шахслар кўчмас мулк ҳамда қурилиш солиғидан озод этилади.

Цукуба, биринчи навбатда, фундаментал фанларнинг маркази бўлиб, амалий тадқиқотлар ва саноат билан ўзаро алоқалар бу ерда биринчи ўринда туради.

Цукубада 4 йўналишдаги илмий тадқиқотлар олиб борилади:

  1. Саратон касаллагининг замонавий даволаш воситаларини ишлаб чиқиш ва амалиётда қўллаш;
  2. Шахсий роботлар билан биргаликда яшаш, яъни уй хўжалигида роботларнинг иштирокини таъминлаш. Инсонларнинг шахсий роботлар билан бирга яшаши бир неча ривожланиш даврига эга:
  • Шахсий парвариш қилувчи роботларнинг эмпирик тадқиқотлари (2009 йилдан бошлаб амалга оширила бошлаган);
  • Хавфсизлик стандартларини халқаро стандартларга айлантириш (2013);
  • Роботларнинг хавфсизлигини сертификатлаш билан боғлиқ синов объектларининг эксплуатация қилиш (2014–ҳозирга қадар);
  • Бозорнинг тўлиқ кўламини эгаллаш (2015 йилдан амалга оширила бошлаган);
  1. Алгал биомасса энергиясидан амалиётда фойдаланиш;
  2. ТИА-нано — нанотехнологияларнинг глобал марказини яратиш.

Цукуба нафақат Нобел мукофотига сазовор бўлганларни, балки тадқиқот ташкилотлари учун ҳам мақтовга сазовор бўлиб, бугунги кунда дунёдаги илғор фан ва технологиялар шаҳарларидан бири ҳисобланади. Дунё миқёсидаги кўплаб илмий-тадқиқот базаларига эга бўлган Цукуба кўплаб тадқиқотчилар, талабалар ва хорижий давлатлардан келганлар истиқомат қилади. 2012 йил 1 ноябр ҳолатига кўра технополисда 125 мамлакатдан 7167 киши истиқомат қилган. Цукубада 32 та илмий-тадқиқот институтлари мавжуд, уларнинг учдан бир қисми миллий ташкилотлардир.  Технополисда 20000 дан ортиқ давлат илмий тадқиқот муассасаларида фаолият юритиётган ва эркин тадқиқотчилар илмий тадқиқот билан шуғулланади[7]. Дунё миқёсидаги илмий-тадқиқот муассасаларига Япониянинг энг йирик илмий-тадқиқот хонаси (Илғор саноат фанлари ва технологиялари) ва Япониядаги энг катта илмий-тадқиқот ва кластерни ташкил этувчи Б-Фабрика Аccелератор (Юқори энергия тезлаштирувчи тадқиқот ташкилоти) киради.

Цукуба университети ядро реакторларидан фойдаланган вақтдан бошлаб амалиётда клиник тадқиқотларни ўтказди. Шунингдек шифохоналарда ўрнатилиши мумкин бўлган тезлатгичга асосланган терапевтик асбобларни, шу жумладан периферик ускуналар ва бошқарув тизимларини ривожлантириш бўйича кенг қамровли тадқиқотлар олиб борилди.

Шу жумладан, ушбу йўналишда 2010-2019 йилларда Цукуба технополисида қуйидаги тадқиқотлар амалга оширилган:

  • Касалхоналарга ўрнатилиши мумкин бўлган қимматбаҳо терапевтик воситаларни ишлаб чиқилган (2010–2006).
  • Ибараки нейтронли тиббий реерерация маркази қўшма тадқиқотлар маркази сифатида қурилган (2011–2012).
  • ҳайвонлар устида тажрибалар олиб борилган (2013).
  • клиник тадқиқотлар (2014–2019).
  • Илғор тиббий ёрдам учун аккредитация олинган (2015 йил).

Аралаш модел. Япониялик ва америкаликлар учун мўлжалланган «фан парклари» нинг аралаш моделига мисол сифатида 1980 йилларнинг ўрталаригача Франциянинг илмий парклари, хусусан, уларнинг энг каттаси, Сопҳиа Антиполис» (Ривиерада жойлашган), 2000 гектар майдонда жойлашган ҳудудни мисол келтиришимиз мумкин. Технологик парклар ва технополияларнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

— илмий-тадқиқот ишларини олиб бориш;

— кичик инновацион компанияларни «етиштириш»;

— юқори малакали мутахассислар учун янги иш жойларини яратиш, меҳнатнинг инновацион салоҳиятидан самарали фойдаланиш;

— университетлар, тадқиқот институтлари ва саноат ўртасидаги алоқаларни шакллантириш;

— университет ёки илмий-тадқиқот институтлари учун янги даромад манбаларини тақдим этиш;

— технопаркнинг замонавий инфратузилмасини ривожлантириш ва бошқа ташкилий шакллар билан ҳамкорлик қилиш;

— илмий-тадқиқот институтлари, университетлар ва ишлаб чиқариш тармоқларининг илмий-техник салоҳиятидан самарали фойдаланиш ва ривожлантириш.

Технологик парклар ва технополияларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳамияти ва самарадорлиги:

— юқори технологияли ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва янги технологияларни тарқатиш;

— иқтисодий жиҳатдан ортда қолган минтақаларни ривожлантириш;

— янги шаҳарлашган аҳоли пунктларининг пайдо бўлиши ва илмий-технологик агломерацияларини ривожлантириш;

— иқтисодиётни халқаролаштириш;

— бандлик даражасининг ўсиши ва билим ходимларининг қатламини ошириш;

— ҳаёт сифатини яхшилаш учун ижтимоий инфратузилмани шакллантириш;

Технополиснинг ёки технопаркнинг ташкилий тузилмасида энг муҳим унсурлар қуйидагилардир:

университет мажмуаси ёки тадқиқот институтлари, лабораториялар ва ташкилотлар;

турли корхоналар ва компаниялардан ташкил топган ишлаб чиқариш ва технология сектори;

хизмат кўрсатиш соҳаси ва бошқалар.

Тадқиқот сектори. Технополис билан бир қаторда технопарк ҳам ушбу секторсиз ривожлана олмайди. Технополисдаги университетлар, академик ёки бошқа илмий-тадқиқот институтлари тан олиниши билан бир жойда тўпланган тадбирларсиз фаолиятни амалга ошириш мумкин эмас ва юқори технологияли фирмаларни жалб қилиш учун ҳеч қандай рағбат бўлмайди. Технологиялар бугунги кунда эмас, балки эртанги куннинг иқтисодий ва саноат даражасини белгилайдиган юқори технологияли маҳсулотлар ва саноатнинг ривожланишини таъминлайдиган сектор.

Ишлаб чиқариш ва технология сектори. Илмий-техника паркларини ривожлантириш потенциали ва истиқболлари бевосита уларнинг корхоналари ва фирмаларининг имкониятлари билан боғлиқ. Улар тадқиқотларни тижоратлаштиришни, янги технологияларни жорий этишни ва бундан ташқари, иш берувчилар сифатида ҳаракат қилишни таъминлайди.

Хизмат кўрсатиш соҳаси. Ушбу сектор технопаркнинг оптимал ишлашига ёрдам берадиган турли хил молиявий, маркетинг, воситачилик, ҳуқуқий, эксперт, патент ва ҳ.к. тегишли хизматлар фирмалар томонидан амалга оширилади.

«Инкубатор». Инкубаторлар кўплаб функционал комплекслар бўлиб, улар ривожланиш жараёнидаги илк босқични бошидан кечираётган янги инновацион фирмаларга турли хизматларни тақдим этади.

Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, инкубаторлар янги инновацион корхоналарни «кашф этиш» учун мўлжалланган, улар ахборот ва консалтинг хизматларини кўрсатиш, биноларни ва ускуналарни ижарага бериш ва бошқа хизматларни кўрсатиш орқали уларни ривожланишнинг дастлабки босқичларида қўллаб-қувватлайди.

Инкубатор одатда бир ёки ундан кўп биноларни олади. Мижознинг инкубация даври одатда 2 йилдан 5 йилгача давом этади, ундан сўнг инновацион фирма инкубаторни тарк этади ва мустақил фаолиятни бошлайди.

Инновацион тадбиркорликни ривожлантириш учун янги инновацион компанияларни қўллаб-қувватлаш учун яратилган ва фаолият кўрсатадиган барча инкубаторлар иккита асосий турга бўлинади. Биринчиси мустақил ташкилотлар сифатида фаолият юритадиганлардир. Иккинчидан, технологик паркнинг бир қисми бўлган инкубаторлардир.

Сўнгги йилларда электрон бизнесни ривожлантириш билан боғлиқ ҳолда, интернетни ва бошқа янги ахборот технологияларини ишлаб чиқариш ва бошқарув амалиётида фаол ишлатиш, виртуал инкубаторлар ёки «деворсиз инкубаторлар» алоҳида тур сифатида аниқланади. Бундай инкубаторлар қуйидаги имкониятларни яратади:

янги компания ташкил этиш учун асос сифатида ҳисобланган инновацион лойиҳанинг тижорат салоҳиятини баҳолашга ёрдам беради;

тегишли маркетинг тадқиқотларини ўтказиш;

интеллектуал мулк масалалари бўйича олий таълим муассасаси (университет, илмий-тадқиқот институти ва бошқалар) билан алоқаларни ўрнатади;

бизнес-режа ва бизнеснинг умумий стратегиясини ишлаб чиқиш;

инновацион маҳсулотларни етказиб берувчилар ёки истеъмолчилар сифатида фаолият юритадиган ҳамкор ташкилотларни топиш ва бошқалар. Табиийки, «деворларсиз инкубаторлар» мижоз фирмаларига биноларни ижарага бермайди. Бироқ, виртуал шаклнинг фазилати анъанавий шаклга нисбатан бундай инкубаторнинг яратилиши, қоида тариқасида анча кам инвестициялар билан боғлиқ.Технопаркларда, одатда, ер участкалари мавжуд бўлиб, улар офислар ёки бошқа ишлаб чиқариш объектларини қуриш учун мижоз фирмаларига ижарага бериши мумкин.

Шу сабабли технопарклар кичик ва ўрта инновацион корхоналарни шакллантириш ҳамда ривожлантириш учун моддий, ижтимоий-маданий, ахборот ва молиявий базани ривожлантириш орқали инновацион тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш учун янада кенгроқ хизматлар кўрсатиш имконини берадиган янада хилма-хил инновацион муҳитни яратишни назарда тутади.

Технопаркнинг асосий таркибий бўлинмаси турли марказлардир. Одатда, технопарк таркиби қуйидагилардан иборат бўлади:

— инновация ва технология маркази,

— ўқув маркази

— консалтинг маркази

— ахборот маркази,

— маркетинг маркази,

— саноат ҳудуди.

Технопарк марказларининг ҳар бири мутахассисларни қайта тайёрлаш хизмати, муайян технология ҳақида маълумот қидириш ва тақдим қилиш, ҳуқуқий маслаҳат ва ҳ.к. Технологик паркнинг таркибий қисмини алоҳида қурилиш элементи сифатида инкубаторга киритиш мумкин.

Турли мамлакатлардаги технополияларнинг амалиёти ва ташкил этилиши бизга уларнинг яратилиши ва фаолият юритишининг асосий шартларини аниқлаш имконини беради.

Технополиснинг жойлашуви бир қатор мезонларга жавоб бериши керак:

— саноатда ортиқча консентрациянинг мавжуд бўлмаган бўшлиқлар мавжудлиги;

— саноат ривожланиш марказлари бўлиши мумкин бўлган шаҳарлар атрофида ёки яқин атрофдаги бўш жойлар мавжудлиги;

— энг замонавий технологиялар бўйича ўқитиладиган университет (лар) нинг атрофида бўш жойлар мавжудлиги;

— кўплаб тижорат корхоналарининг мавжудлиги;

— товарлар, йўловчиларни тез ва осон этказиб беришни таъминлайдиган жой.

Технополисни ташкил этишнинг мажбурий шарти — тадқиқот ва ривожлантиришни амалга оширишда ва малакали мутахассисларни тайёрлашда ҳал қилувчи рол ўйнайдиган университет, (ёки) илмий ёки бошқа илмий-тадқиқот институтларининг мавжудлиги.

Технологиялар учун тадқиқот ташкилотлари билан алоқалар муҳимлигини таъкидлаб ўтиш керак, айниқса, технополияларни ташкил қилишда етакчи тенденция янги илмий-тадқиқот институтлари ва бошқа илмий институтларни очиш эмас, балки мавжуд бўлган университетлар, лабораториялар ва бошқа имкониятлардан фойдаланиб, юқори технологиялар ва янги маҳсулотларни ишлаб чиқиш билан боғлиқ муайян муаммоларни ҳал қилиш учун вақтинчалик тадқиқот гуруҳлари асосида уларнинг яратилиши, маълумот алмашиш ва бошқалар.

Технологияни яратишнинг яна бир шарти — янги бизнесга сармоя киритмоқчи бўлган капитал эгаларини жалб этадиган билимга асосланган корхоналар ва фирмаларнинг мавжудлиги.

Минтақанинг ихчамлиги сифатида технополияни жойлаштириш учун бундай шартга катта эътибор берилмоқда. Технополис жойлашган ҳудуднинг ихчамлиги мутахассислар ва хизмат кўрсатувчи ходимларнинг яшаш қулайликларидан бири ҳисобланади. Катта ўлчамли технополиялар билан бир қаторда, уларнинг жуда таъсирчан ўлчамлари учун аҳамиятга эга бўлган технопарклар ва технопарклар мавжуд.

Технополияни ташкил қилиш кенг миқёсдаги кучли тузилмалар, ҳукуматдан вилоят ва шаҳарга, шунингдек, барча манфаатдор ташкилотлар: тадқиқот, бизнес, молиявий ва ҳоказо. Ушбу ҳаракатлар биринчи навбатда қуйидагиларга қаратилиши керак:

— юқори технологияли ишлаб чиқаришларда ва юқори технологияли маҳсулот турларининг алоҳида ҳудудлари ва ҳудудларининг энг муҳим эҳтиёжларини аниқлаш;

— ушбу ҳудудлар ва ҳудудлардаги технополиялар яратилган тақдирда улар учун очилган имкониятларни ҳисобга олган ҳолда ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг устувор йўналишларини белгилаш;

— технопаркни яратиш учун объектив шартлар мавжудлигини диққат билан таҳлил қилиш;

— тавсия этилган технополияларнинг мақсадлари ва ривожланиш истиқболларини аниқлаш.

Технополияни яратиш жуда муҳим молиявий ресурсларни талаб қилади. Технологиялар яратиш учун зарур бўлган маблағлар миқдори турли хил шароитларга, келажакдаги технополиснинг асосий фаолиятига боғлиқ. Бу борада ажратилган майдоннинг ҳажми, режалаштирилган қурилиш ишларининг ҳажми, қурилаётган объектлар сони ва тури, технополиснинг йирик марказий шаҳарлардан, технопарк ва бу шаҳар ўртасидаги транспорт-коммуникациялардан узоқлиги, технопол фирмаларининг тахминий сони, шунингдек, уларга тегишли техника воситалари ва ҳк.

Технологиялар учун кичик аҳамиятга эга бўлмаган молиявий фойда ва имтиёзлар тизими қуйидагилардан иборат:

— зарарни қоплаш учун;

— тезлаштирилган амортизация тизими;

— кичик ва ўрта бизнесга имтиёзли кредитлар бериш;

— кичик тадқиқот ва шовқин капитали фирмаларига йирик кредитларни тақдим этиш.

Молиявий имтиёзлар муайян тадқиқот дастурлари учун грантларни ўз ичига олади; Янги юқори технологияли корхоналарни қўллаб-қувватлайдиган «Инновацион стипендиялар»; тадқиқотчиларни жалб этиш ёки ускуналар ва материалларни сотиб олиш учун стипендиялар. Баъзи илмий дастурлар учун грантлар кўпинча ҳукумат ёки маҳаллий ҳокимият томонидан ажратилади ва турли рағбатлантирувчи стипендиялар технополияни асосчиларидир.

Сервис хизмати кўрсатиш ҳудудларига оффшор ҳудудлар, солиқ оазислари ва солиқ гаванлари киради. Оффшор ҳудудлар ва солиқ гаванлари тадбиркорларни  қулай валюта-молиявий, фискал режим, юқори даражадаги банк ва тижорат сирларини сақланиши ҳамда давлат томонидан бошқарувнинг сустлиги билан ўзига тортади. Жаҳонда ҳозирги  кунда  300 дан ортиқ оффшор марказлар мавжуд бўлиб, уларнинг орасида 70 га яқин солиқ гаванлари фаолият кўрсатмоқда. Оффшор ҳудудлар фаолият олиб бораётган мамлакатларга Лихтенштейн, Панама, Норманд оролларини, Британиядаги Мэн ороли, Антил оролларни, Гонконг, Мадейра, Либерия, Ирландия, Швейцария каби давлатларни мисол қилиб кўрсатса бўлади. Кейинги ўн йилликларда оффшор ҳудудлар Мальта, Маврикия, Ғарбий Самоа, Исроил, Малайзия (Лабуан ороли) ва бошқа мамлакатларда ҳам ташкил топди. Оффшор ҳудудларда саноат, савдо, банк, суғурта ва бошқа компаниялар умуман солиққа тортилмайди (Ирландия, Либерия) ёки нисбатан паст солиққа тортилади (Лихтенштейн, Антил ороллари, Панама, Мен ороли ва бошқалар).

Комплекс зоналар

Жаҳон хўжалигида комплекс ҳудудлар  одатда  маъмурий барпо этилган ҳудудда умумий хўжалик режимига нисбатан махсус имтиёзлар бериш орқали ташкил топади. Комплекс ҳудудларга Хитойдаги бешта махсус ҳудудни, КХРдаги «очиқ районлар»ни, шунингдек, Бразилиядаги «Манаус» ҳудудини, Аргентинадаги «Оловли ер» территориясини, саноати ривожланган мамлакатларнинг иқтисодиёти паст ривожланган  минтақаларида  ташкил топган эркин тадбиркорлик ҳудудларни киритиш мумкин.

Хорижий мамлакатлар иқтисодиётида маълум соҳага ихтисослаштирилган махсус иқтисодий ҳудудлар ҳамда икки ва ундан ортиқ мамлакатлар чегарадош ҳудудларида жойлашган трансчегаравий ЭИҲлар ҳам фаолият олиб боради. Мамлакатда қандай турдаги ЭИҲлар фаолият юритишидан қатъий назар, давлатнинг уларни ташкил этишдаги асосий мақсади ҳудуднинг ишлаб чиқариш ва экспорт салоҳиятини ривожлантириш, аҳолининг яшаш даражаини ошириш бўлиб ҳисобланади.

Назорат учун саволлар

  1. Жаҳон тажрибасида ЭИҲларнинг қандай турлари кенг қўлланилади?
  2. Эркин савдо ҳудудларининг таркибий тузилмасида қандай муҳим тузилмалар мавжуд?
  3. Дюутй фриларни ташкил этишдан асосий мақсад? Дюутй фриларда асосан қандай товарлар савдоси амалга оширилади?
  4. Эркин туризм зоналарини яратиш зарур бўлган инфратузилмалар?
  5. Консигнацион омборлар, уларнинг асосий вазифалари?

Оффшор ҳудудлар ҳамда уларда қўлланиладиган имтиёзлар?

[1] Назарова Г.Ғ., Хайдаров Н.Ҳ. Халқаро иқтисодий муносабатлар. Ўқув қўлланма. Т.: ТДИУ, 2005. 161-бет.

[2] Thomas Farole, Cokhan Akinci,  Secial Economiz zones, The World Bank, 2011, p49.

[3] Thomas Farole, Cokhan Akinci,  Secial Economiz zones, The World Bank, 2011, p27.

[4] Jarunee Wonglimpiyarat. The dynamic economic engine at Silicon Valley and US government programs in funding innovations. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166497205001215

 

[5] Dong-Ho Shin. [Regional Innovation Systems of Tsukuba, Japan. A Paper Drafted for the 42nd Congress of the European Regional Science Association (ERSA)]. August 27-31, 2002. Dortmund, Germany.

[6] Abe H., Alden J.D. [Regional development planning in Japan]. Reg. Studies. – Oxford etc., 1988. – Vol.22, no. 5. – P.429–438.

[7] Dong-Ho Shin. [Regional Innovation Systems of Tsukuba, Japan. A Paper Drafted for the 42nd Congress of the European Regional Science Association (ERSA)]. August 27-31, 2002. Dortmund, Germany.

Leave A Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *